روحانيت، واژه اي كه بارها و بارها در تاريخ ايران به خصوص معاصر شنيده ايد. روحانيت، همان جماعتي كه كليد حل مشكلات مردم، واسطه رسيدن آنان به خداوند و مراقب اجراي دقيق آداب شرعي، هستند. اما اين فقط ظاهر ماجراست. دستگاه روحانيت شيعي برخلاف نظر افرادي مانند مرحوم دكتر شريعتي، مولود صفويه نيست بلكه آغاز آن به زماني پيشتر برمي گردد. دوراني كه با اولين حمله چنگيز به ايران آغاز شد. پروژه روحانيت شيعه دقيقا با نمدپيچ شدن آخرين خلیفه عباسي اجرا گشت. اين عصري بود كه رهبران شيعي، كه تا آن زمان با نام هايي مانند علويان، سادات يا فاطمي شناخته مي شدند از زندان هاي خلافا يا تقيه خود خواسته و ناخواسته بيرون آمدند و تبديل به افرادي شدند كه پله هاي صعود به جريان هاي حكومتي را يكي يكي طي كردند. از اين به بعد بود كه اين طبقه جديد جامعه ايراني رسما وارد كارزار شد.
شيعي شدن وسيع ايران چه به ضرب شمشير يا چربي زبان مولد اين گروه بود و همين افراد كه نخستين نسلشان از اعقاب پيامبر و خاندانش بودند با گرفتن مقام صدر به ناگاه خود را در دل حاكم كل مملكت ديدند. صدر بالاترين مقام مذهبي بود كه تاج شاهي را بر سر شاهنشاه مي گذاشت و اين شوكت به حدي بود كه شاه طهماسب خود را بنده ناميد. اين مقامي بود كه براي شيعيان از عصر ديلميان بي نظير بود.
***
با پا گرفتن حوزه هاي علميه شيعه و با ظهور افرادي چون علامه مجلسي و شيخ مفيد و ميرداماد و شايد ملاصدرا، كه همگي فقهايي شيعه مسلك بودند، كم كم اين مكان رونق خاصي گرفت.  تا پيش از اين مدارس مذهبي اهل تسنن برقرار بود. هر چند كه آنها تا همين دوران هم به اين نام خوانده نمي شدند به همين شكل هم شيعيان هم هرگز مسلمان ناميده نمي شدند. آنان مسلمان بودند و اينان رافضي و آنان غاصب بودند و اينان علوي. مهم لقب و صفتي نبود كه طرفين نسبت به هم به كار مي بردند، اهم زماني است كه اين ها رسما به اين نام خوانده شدند، شيعه علي و وارث سنت پيامبر. از آن بحث دور نشويم، مدارس مذهبي فقهاي شافعي و حنفي و مالكي هنبلي يك به يك تعطيل مي شد و به جايش مدارس علميه شيعي تشكيل گشت. جالب اينجاست كه رسم اداره اين مدارس، به سبب نا آشنايي با سبك و سياق اداره اين گونه فضاها، براي افرادي كه تا پيش از اين به قول امامان شيعه راويان حديث بودند مشكل بود. با اين حال با گذشت زمان تجمع عالمان آشنا به آداب مسلماني شيعه از نجف خارج و به اقصي نقاط ايران آن زمان اشاعه يافت.
البته تا زمان رضا شاه و آیت الله حائری که حوزه علمیه قم به سبک حوزه نجف تشکیل شد، عملا هیچ حوزه سنتی به سیاق نجف نبود اما مدارس مذهبی و کانون های فقهی در اکثر شهرهای ایران تشکیل شد. معروف ترین آن مسجد شیخ لطف الله میدان نقش جهان است که آن زمان مدرسانی مثل مجلسی و میرداماد را به خود دیده است.
مکان این مسجد-مدرسه دقیقا روبروی کاخ شاه عباس است و میان این دو مسجد که این چیدمان خود گویای معانی عمیقی است. هر چند شاهان صفوی خود را حامی روحانیت از طرفی و مشروع آنان از طرفی دیگر می دانستند اما مشخص است که بی تجربگی روحانیت ناخواسته سبب می شد که در بسیاری اوقات تحت نفوذ شاهان باشند. با پایان دوران صفوی عصر خوش روحانیت نو ظهور شیعه به پایان رسید. هجوم افاغنه و پس از آن آشوب های داخلی ایران به ظاهر روحانیت را از حکومت خارج کرد اما این مقدمه ای برای روحانیت شد که پتانسیل عظیمی را در خود ایجاد کند، در عمق جامعه ایرانی و مردمان فرو رود تا بعدها با قدرت از آنان در مقابل شاه و حکومت استفاده کند.
نادر شاه فردی چندان مقید به مذهب نبود، کریمخان هم بعد از او چنین شخصیتی نداشت. به همین سبب است که از روحانیت شیعه در عصر افشاری و زندی چندان اثری نیست. در واقع این حاکمان بودند که مجال به روحانیت ندادند با این حال روحانیون بسیار آرام پا به دل های مردم گذاشتند، سنت های جدید را آوردند و زندگی روزمره مردم را متحول کردند.

روحانیت به تدریج طبقه ای خاص شد. طبقه ای مستقل از شاه. طبقه ای که شدت آن فقط در دوره ساسانی دیده شد.

پ.ن
عنوان اين يادداشت برگفته از كتاب « در خدمت و خیانت روشنفکران» اثر مرحوم جلال آل احمد است.