اول که به همین راحتی نبود، یک عده آدم آمدند و داد و بیداد کردند. به هر حال الکی که نبود! قرار بود انقلابی بشود. یکهو همه چیز شلوغ شد، کسی نفهمید چقدر سریع، تمام مملکت زیر و رو شد! این وسط همه ماندند، سرعت این طوفان چقدر زیاد بوده که غیر از دارالعماره، به تبریز هم رسید. از آن هم بیشتر تا اصفهان و رشت و ایلات بختیاری هم رفت! همه اینها زیاد طول نکشید دو سه سال، شاید کمی بیشتر. بماند که اولش فرجامی خوشی نداشت. بماند که مجلس اولش هنوز راه نیفتاده به توپ بسته شد. بماند که کسانی که مجلس را به توپ بستند، اجنبی روس بودند. بماند که ضربه ی خودی ها، بعضي وقت ها از خارجي هايش بدتر بود. از متدینین خدا ترس تا لامذهب های بی دین، گاهی یک انگولکی به ماجرا کردند. ولی گذشت. تمام شد. هر چه بود گاهی سریع گاهی کند، حرکت کرد. چه جنگ هایی که ندید چه قتل ها و اعدام و ترورها را به چشم خودش ندید. اما گذشت. این هم گذشت. مثل همه مراحل تاریخی ما. مثل باقی دوران روشن و تاریک ما. فرقش این است که امروز تحویل ماست. نمی گویم این نوزاد فلان ماهه یا جوان چند ساله. مشروطه ما صد ساله است. مثل مشروطه خانم شهید تقة الاسلام تبریزی. این پیر کهنسال را در یابیم. هنوز دوستش داریم.

***
امروز، تهران، یک جایی نزدیک کوه های دارآباد، همایش بزرگداشت صد ساله مشروطه بود. صحبت زیاد بود. خیلی ها بودند. خیلی ها هم البته نبودند. ما که با دوستان بودیم. کلی حرف زدیم و حرف شنیدیم. چقدر روز شیرینی بود. چقدر دلنشین بود. حس خوبی داشتم. نه به خاطر آدم هایش (بین خودمان باشد، از بعضی هایشان بدجوری بدم می اومد!)، بلکه برای فضایش، برای آنانی که هنوز دوست دارند این خاطره شیرین صد سالگی را هم با دیگران تقسیم کنند آنهم به بهترین شکل. بعضی هایی که تا همین چند وقت پیش در مسند دولتی بودند و خداد تا محافظ داشتند اما امروز همشون تو سر و کله هم بودند. و خاتمی، که بازهم مثل همیشه ما نفهمیدیم جامعه مدنی یا مدینة النبی! بگذریم.
صحبت های زیادی شد و فکر می کنم متن سخنرانی ها به زودی تو اینترنت پخش و پلا می شود. اما جناب آقای ثبوت، مطلبی را از قول مرحوم آخوند خراسانی نقل کرد. گفت، یک روزی یک طلبه ای رفت پیش مرحوم آخوند خراسانی و از ایشان پرسید چرا از مشروعه شیخ فضل الله حمایت نمی کنید؟ ایشان هم گفت، به آقای شیخ فضل الله بگویید در این پنجاه سال قبل از مشروطه که در قید حیات بودند چرا مشروعه به سرشان نزد؟ آن موقع قراردادهای استعماری با روس و انگلیس خلاف شرع نبود؟ حکومت شاهان بدون عدالتخوانه خلاف شرع نبود؟ و... من این ماجرا را نشنیده بودم، خودم هم قبلا درباره چهره شیخ فضل الله حرف هایی زده بودم.

***
فیلمی را نشان دادند از تنها دختر بازمانده شهید تقة الاسلام تبریزی، مصاحبه ای با ایشان که سن زیادی هم داشت. تقة الاسلام از مفاخر مشروطه و به خصوص مشروطه طلبان تبریز بود. غیر از رشادت ها و بزرگی های او یکی از بزرگترین یادگارهای او جمله ای است که همیشه می گفت. «آزاده به دنیا آمدم، آزاد زندگی می کنم، آزاد می میرم» الان اگر کسی این حرف را بزند با یک برچسب لیبرال... دختر تقة الاسلام در روز تاسیس مشروطه به دنیا آمده بود، برای همین به او می گفت «مشروطه خانم» دلنشین ترین صحنه ای که امروز دیدم همین ها بود. همین مشروطه خانم، برخلاف بعضی ها که از سرنوشت ایشان افسرده می شوند، اتفاقا من استوارتر و امیدم بیشتر می شود.

برای همین روزها

مرغ سحر ناله سر کن
داغ مرا تازه تر کن
ز آه شرر بار این نفس را
بر شکن و زیر و زبر کن
بلبل پر بسته ز کنج قفس درآ
نغمه آزادی نوع بشر سرا
در نفسی عرصه این خاک تیره را
پر شرر کن
ظلم ظالم، جور صیاد
آشیانم داده بر باد
ای خدا، ای فلک، ای طبیعت
شام تاریک ما را سحر کن
نوبهار است، گل به بار است
ابر چشمم، ژاله بار است
این قفس، چون دلم تنگ و تار است
شعله فکن در قفس آه آتشین
دست طبیعت گل عمر مرا مچین
جانب عاشق نگه ای تازه گل از این
بیشتر کن بیشتر کن
مرغ بی دل، شرح هجران، مختصر مختصر کن
ملک الشعرای بهار
همان روزهای تاریخی...